Илин улуустарынан айаннаан иһэн көрдөххө отторо, бурдуктара үүнүүтэ маннык эбит: өрүс илин эҥэрэ, Мэҥэ улууһугар ардах диэн букатын суох эбит, бурдук аанньа тахсыбатах, ходуҥа да сирдэрин ото бэрт үөтэтэ суох. Тыалара буоллаҕына, сорох кумах уота күүһүрэн тыгар сирдэринэн, титирик ойуур төбөтө кытаран-кыыһан хаалбыт. Сайылык сирдэригэр айан киһитэ аты аһатыан от суох.

 Олохтоох нэһилиэнньэ буоллаҕына табаара, чэйэ, табаҕа суох буолан, кэлбити-барбыты быһа суралыы олорор идэлээх дьон эбиттэр.

 Мэҥэ улууһугар ыһыах тэрийэр эбиттэр. Тэрийэр сирдэрэ Төҥүлүгэ тэриллибэт, атын сиргэ тэриллэр эбит. Тоҕо ыһыаҕы бу элбэх ыаллаах Төҥүлүгэ тэрийбэккит диэн ыйытан көрдөххө, бу манна олохтоох дьон дьадаҥыларын иһин ыраах, арыый баай өттө олорор - сүөһү, ас баар сиригэр диэн этэллэр.

 Онон көрдөххө кыра, дьадаҥы дьон ол биирдии-иккилии көстөөх сиргэ, улуус сит. Кэмитиэтин таһыгар барар аттара-атыырдара суох буолан мээнэ хаалар эбиттэр. Кыра оҕолор ону-маны баран көрүөхтэрин бэккэ баҕараллар эбит да, ону ийэлэрэ-аҕалара ханан кыайан ыытыахтарай, оҕолор ытаһа-соҥоһо хаалаллар эбит.

 Мин саныырбар, бу ыһыах диэн дьадаҥы, кыаллыбат киһи бары баран көрөн туһаммат суола буолар эбит. Хата ыһыах тэриллэр күнүгэр үгүс ыччат оҕо кыайан барымына ытаһыылара элбиир эбит. Дьон дьадаҥы этэллэр: ыһыахха аттаах, атыырдаах киһи эрэ сылдьар диэн этэллэр.

 Илин улуустар олохторуттан // Кыым, 1925. № 37. С. 3.

 Мэҥэ улууһугар Бэстээх Холгуматыгар Арамаан Луукунап диэн оҕонньор олорор. Ол оҕонньор оҥочо тутан олус дохуоду киллэрэр: биир ынахтан үс солкуобайы, биир киһиттэн биир солкуобайы ылар.

 Онон, олус таһынан, сиэрэ суох дьону саралаан, наһаа байыыһы. Арай кинини нолуок кыптыыйынан сарбыйа түстэр сөп буолсу. Нолуок суута, көр эрэ.

 Абраамап

 Нолуокта ылыҥ // Кыым, 1925. № 40. С. 4.

 Быйыл үллэһик чааһынан улуус үлэһиттэрэ олу кыһанан туран үлэлээтилэр. Уокурук ситэриилээх кэмитиэтин уполномуочунайа т. Спиридиэнэп ол тахсан, улуус үлэһиттэрин мунньан олорон, барыларын үөрэтэн, ыйан биэртэ. Сири барытын дэһээтинэнэн үллэрэн, быйыл хайаан да буор үллэһиги атаҕар туруоруохха диэн нэһилиэк аайы инструктордары анаталаабыттар.

 Ол гынан баран бу дьон үлэлэрин чааһа маннык буолла: сорох нэһилиэктэр кыра соҕустан успуордаһан үллэһиги таһаарбатылар. Хара диэн нэһилиэккэ бэрт уһуннук мунньахтаан, дьон күнүн бэрткэ алдьаттылар, улуустан инструктор аҕыйах хоно-хоно тахса турар, - да үллэһик буолуо суох. Ол сатаан үллэстибэттэрин төрдө маннык: Хара нэһилиэги үс аҕа ууһа, "Түйэ" диэн улахан көспүт күөл онно баар, ол сири биир аҕа ууһа былыр былыргыттан тутан олорбут, ону атын аҕа уустара үс гына тэҥнээн үллэстиэҕиҥ дииллэрин урут тутан олорбут аҕа уустаара туох да иһин буолбат.

 Улуус сит. Кэмитиэтиттэн т. Артыамыйап тахсан бу "Түйэ" диэн сири үс гынаргыт бэрт сөп эбит диэбитин иһин мунньахтан батан таһаарбыттар. Сорох дьон улуус сит. Кэм. бэрэссэдээтэлин ол курдук этэр дьон туох сөптөөх кэпсэтиитин таһаарыахтарай диэн этэллэр. Уонна мунньахтара туох да бэрээдэгэ суох.

 Ити кэннэ үллэһик тохтубут нэһилиэктэрэ 1-й, 2-й Наахараларга эмиэ кыра кыра үҥсүүлэр бааллар, да көннүлэр. Амма диэн нэһилиэк өтөх чааһынан мөккүһэ сылдьыбыттара, да ону элбэх өтөхтөөх дьон саба этэн кээспиттэрэ.

 1-й Тыыллыма олус мөккүһэн, бэрт уһуннук мунньахтаан баран, үллэһиги аны күһүҥҥэ дылы тохтотон тураллар. Ити мөккүһүүлээх нэһилиэктэртэн ураты сири үллэрэн тураллар. Ол баар үллэһик үчүгэйдик тахсыбыт нэһилиэктэрэ олус махтаналлар.

 Бурдук сирэ буоллаҕына биһи улууска тыа нэһилиэктэригэр хайдах да үллэһигэ суох. Сирдэрэ бэрт кыра, дууһа баһыгар уоннуу муунта сирэ. Онон, кырата бэрт, туох да туһа тахсыбат диэн букатын санаалара кэлбэт, ороскуотун тоһуйбат дииллэр.

 Ыччат киһи.

 9 сыллаах үллэһик // Кыым, 1925. № 38. С. 4.

 Аллан оройуона көмүс көстүөр дылы кимиэхэ да биллибэт, киһи кулгааҕынан эрэ истэр, икки тыһыынча дууһалаах сир этэ. Уруккута буоллаҕына, балыгы, түүлээҕи бултааннар-буланнар уонна табаны тутаннар иитиллэн олорор этилэр. Көмүс көстөрүн кытта ол булуулара бэккэ түһэн турар, онтон ыла олохторун тэрилтэтэ уларыйда: урут сээкэй-булду буллахтарына, табаны туттахтарына иитиллэн олорор дьон, билигин буоллаҕына сээкэй-таһаҕас тиэйиитинэн уонна көмүскэ үлэлээтэхтэринэ иитиллэр буоллулар.

 Ити быһыытынан, таба иитиитэ диэн төрүккүттэн аччаата бу оройуоҥҥа, ол табаны хаалларар уонна тоҥустарга көмөлөһөр суол сүрдээх улахан бопуруос буолан турар, онон бу тоҥус оройуоннарыгар сэбиэттэр талыллыбыттарын кэннэ олохторун көрбүттэрэ.

 Билиҥҥи бириэмэҕэ үс тоҥус нэһилиэгин көрөн тураллар. Ол көрүү быһаарда манныгы: нэһилиэккэ 21-53 ыал баар эбит, нэһилиэк дууһата 104-275 киһиэхэ дылы, табалара нэһилиэккэ 104-308 дылы, онон биирдии ыалга 4-7 таба түбэһэр эбит.

 Дьэ мантан көрдөххө элбэхтик табаны иитэр диэн тоҥус дуостал суох эбит: саамай баайдара 10 табаттан 20 дылы иитээччи диэн тоҥус баара-суоҕа 9 эрэ ыал, онтон уратылара буоллаҕына бэрт аҕыйаҕы туталлар эбит. Уонна табаны ииппэттэрэ буоллаҕына 26 ыал эбит, бэйэтэ биир нэһилиэктэрин дууһатыттан тахса ахсааннаах.

 Маннык быһыыны билэн бар ан Аллан улууһун Ситэриилээх Кэмитиэтэ тоҥустар олохторун көннөрөөрү, табаларын быстарымаары көмөлтөнү оҥорорго тэриммит, кэпэрэтиип аһарга, үрдүкү сууттартан сээкэй-таһаҕас тиэттэриитин тоҥустарга аныыр гына. Уонна олохторун тэринэллэригэр көмүскэ үлэлиир сойуус оҥостуммут бэйэ баҕатынан киирэн, Аллан - Амма үрэхтэри туораталыыр бэрибиэстиир артыал тэрийбит, саҥа көмүс үлэлиир сир аһылларыгар анабыллаах сири хаалларбыттар.

 Дьэ маннык быһыылаахтык тоҥус олоҕун тупсарар чааһынан кыһаммыт олохтоох оннооҕу былаас уонна даҕаны кыһанан үлэлээн иһиэ буоллаҕа дии, дьэ мантан ыла тоҥус олоҕо тупсарга тиийэр.

 Кэнчээри

 Аллан тоҥустарын олохторо // Кыым, 1925. - № 27. - С. 1.

 Биһиги, аллараа илии баттаабыт урукку тоҥус этэрээттэрин бастааньыстара, бары хамандыырдар, саллааттар ааттарыттан саха норуотугар, Кыһыл Аармыйаҕа эҕэрдэ ыытабыт.

 Биһиги бүгүн, ыам ыйын 9-с күнүгэр, манна сэрии сиригэр сэбиэскэй былааһы, ити кэннэ биһиэхэ күндү Саха өрөспүүбүлүкэтин көмүскүүр Кыһыл Аармыйаҕа чэрдээх илиибитин ууннубут. Билигин биһиги, урукку бастааньыстар, соҕотох Өктөөб өрөбөлүүссүйэтин кыһыл былааҕын анныгар киирэн туран кыранабыт, баҕар наада буоллаҕына, оччоҕо биһи бука бары биир курдук бар дьон сүдү кэскилин иннигэр тыыммытын биэриэхпит диэн.

 С.А.С.С.Ө. туругурдун! С.С.Ө.С. туругурдун! Биһиэхэ күндү Сахабыт сирэ Охуоскай биэрэгиттэн Муустаах муораҕа дылы туругурдун! А.Х.Б.(б) үлэһит бааһынай итэҕэллээх сирдьитэ туругурдун!

 Тоҥус этэрээтин уполномуочунайа М. Артыамыйап, кэмииссийэ бэрэссэдээтэлэ Кулакуоскай, сэрии хамандыыра Струод.

 Ыам ыйын 5-с к. 1925 с.

Артыамыйап, Барааскап хамаандалаабыт тоҥус бастааньыстарын этэрээттэрин үтүө көҥүлүнэн бэринэргэ кэпсэтиилэрэ ыам ыйын 8-с к. аһыллан баран бу ыам ыйын 9-с күнүгэр бүттэ.

Тоҥус этэрээтин бары хамандыырдара, саллааттара биир куолаһынан ханнык да сэриини тохтотон, сэптэрин ууран биэрдилэр. Бары үтүө көҥүллэринэн бэриммит бастааньыстарга уонна сэриигэ билиэн түбэспит дьоҥҥо грасдаанскай бырааптарын төннөрөн туран амниистийэ бэриллибит.

Булуҥу бастааньыстар Стапаан Ноҕуруодап хамаандатынан кулун тутар 18 к. бэрт эмискэ ыланнар былаастарын туруорбуттарын, Булуҥҥа баар А.Х.Б.(б) йэчиэйкэтин бэрдинэн, А. Бухатыырап салайыытынан букатын сэбэ суох кэриэтэ бастааньыс баһылыктарын тутан ылан, бастааньыстар этэрээттэрин сэптэрин былдьаталаан ылан Булуҥҥа сэбиэскэй былааһы олохтообут уонна бастааньыстар ылбыт үптэрин төннөрбүт.

Дьокуускай уокуруга өрүс илин өттүнээҕи оройуонугар сэрии эһиннэ. Олох-дьаһал бу быһыытынан Хотуга уонна Охуоскай - Аллан оройуоннарын кыра омуктарыгар киэҥник көмөлөһөр наадатыгар т. Байкаалап бэрэссэдээтэллээх киин кэмииссийэ ананна. Охуоскай бастааньыстарын эйэнэн кэпсэтэн эһэргэ т. Силэпсиэп Дьэлиһиэй бэрэссэдээтэллээх кэмииссийэ Дьокуускайтан таҕыста. Саха бырабыыталыстыбата С.А.С.С.Ө. хотугу, илин өттүгэр олохтоох тоҥустарын олохторун тупсарарга бэрт дьаһаллары оҥортоон эрэр.

Бириэмэнэн С.А.С.С.Ө. сэриитин хамандыыра Риэдникэп. Стааб начаалныга Суоболэп.

С.А.С.С.Ө. сэриитин стаабын эпэрэтиибнэй субуодката // Кыым, 1925. - Ыам ыйа 14 к. - № 25. - С. 1.

Ыам ыйын 9-с к. С.К.С.К-н дэлэгээссийэтэ бастааньыс Артыамыйап, Барааскап, Боссоойко, атыттар даҕаны этэрээттэрин кытта бу этэрээттэр сэбиэскэй былааска утары тура сылдьыбыттарын утаралларыгар кэпсэппит.

Ыам ыйын 10-с к. сарсыарда Сулҕаччыттан нааруочнай аҕалбыт кэпсэтии боротокуола Чурапчыттан тэлигрэммэнэн ылылынна.

Миирнэй дэлэгээссийэ кэпсэппит, тоҥус этэрээтир уполномуочунайдарын кытта.Маныаха бааллар эбит: кэмииссийэ бэрэссэдээтэлэ т. Кулакуоскай, сэлиэттэр: т. т. Струод, Расторгууйап, кэмииссийэ сэкэрэтээрэ Дабыыдап, кэмииссийэни кытта сылдьааччылар: Босидуонап, Ноҕуруодап; тоҥус этэрээтиттэн: т. т. Артыамыйап, Пиэстэрэп, Доропуунап, Баабылап, Арамаанап. 1925-с ыам ыйын 9-с күнэ "Кугда" диэн сир.

Бастааньыстар бэринэргэ дьүүллэрэ.

Кэмииссийэ бэрэссэдээтэлэ т. Кулакуоскай уонна тоҥус этэрээтин уполномуочунайа т. Артыамыйап дакылааттарын ити кэннэ С.К.С.К-тэ тэбэрдии гыммыт сэрии труойкатын (опер. тройка) ууруутун уонна А.Х.Б.(б) уобаластааҕы кэмитиэтин ууруутун истэн баран - тоҥус бастааньыс этэрээттэрэ хамандыырдардыын, саллааттардыын биир куолаһынан бу күннээҕи боротокуолунан уураллар:

бу ыам ыйын 9-с күнтэн ыла бары бастааньыстарга, урукку өттүгэр холуобунай дьыалалаах табаарыстарга эмиэ, билиэн түбэспиттэргэ буоллаҕына бырааптара төннүүлээх амнистийэ бэриллэрин быһыытынан - сэриини тохтоторго, сэби ууран биэрэргэ.

Тоҥус этэрээттэрэ сэрии сулууспалаахтарын бары бырааптарын уопсай бэрээдэгинэн ылан туран көҥүл өттүлэриттэн С.А.С.С.Ө. Амма - Ньылхан оройуоннааҕы сэриитигэр уонна саха ротатыгар холбоһоллор.

Икки өттүттэн кэмииссийэ ууруута.

Тоҥус этэрээттэрин боротокуолларын истэн баран уурар:

1. боротокуолу бүтүннүү тэбэрдии гынарга. Таб. Струод тоҥус этэрээттэрин бэйэтин сэриитигэр саха ротатыгар холбоон байыаннай сулууспаҕа ыларыгар этэргэ;

2. С.К.С.К-н б/дь муус устар 27 күннээҕи 19 #-х ууруутун быһыытынан саха ротатыгар киирбит табаарыстар, бултаан иитиллээччилэрэ дьиэлэригэр көҥүллэнэллэригэр бэрдээнэ, ботуруон ылыахтаахтар. Бу ыйыллыбыт сэп оройуон сэриитин илиитигэр суоҕун быһыытынан С.К.С. кэмитиэтиттэн бэриллэр.

Тоҥус этэрээтэ, бүтүн тоҥус нэсилиэнньийэтэ Охуоскай биэрэгэ Саха өрөспүүбүлүкэтигэр холбоһуон баҕарарын биллэрбит ууруутун С.К.С.К-тин көрүүтүгэр биэрэргэ;

3. С.К.С.К-ттэн Охуоскай Айаан - Ньылхан оройуоннарын сутаабыт нэсилиэньийэлэригэр бэрт түргэн көмөлтөнү оҥороругар көрдөһөргө.

4. Сэрии ороскуотун барытын С.А.С.С.Ө. мооньугар ылынарга. Ханнык даҕаны саллаакка нэсилиэньийэ ороскуот иэстэбилэ диэн оҥоруо суох тустаах. Судаарыстыба үбүттэн көмелтө оҥороругар бу чааһынан С.К.С. кэмитиэтигэр көрдөһүү киириэхтээх.

5. Тоҥус аатыттан бүтүннүүтүттэн С.К.С кэмитиэтин б/дь муус устар 14 күнүгэр Айаан сэриитигэр билиэн түбэспит дьоҥҥо барыларыгар амнистиялаа диэн көрдөһөргө.

6. Тоҥус этэрээтэ бука бары бэринэн саха ротатын сулууспатыгар киирбиттэрин хаһыакка бэчээттээн, улуус ситэриилээх кэмитиэтигэр сиркулээр ыытан биллэр диэн С.К.С.К-ттэн көрдөһөргө. Онуоха өйдөнүллүөхтээх урукку бастааньыстар билигин тэҥ бырааптаах дьон буолаллар, кинилэри бандьыытынан ааттаабыт киһи үөхсүбүтүнэн аатыран С.С.Ө.С. сокуонунан эппиэккэ турар диэн.

7. Урукку бастааньыстар саха этэрээтиттэн тахсан дьиэлэригэр төннөр күннэригэр өйүөлээн олохторугар тиийэр дьаһалталарын, ити кэннэ тоҥус этэрээттэрэ туппут көлөлөрүн нэсилиэнньэҕэ төннөрүү сэрии хамандыыра т. Струодка уонна тоҥус этэрээттэрин уполномуочунайа Артыамыйапка биэрэргэ.

Кэмииссийэ бэрэссэдээтэлэ, С.К.С.К. уполномуочунайа т. Кулакуоскай; силиэттэр: сэрии хамандыыра Струод; кэмииссийэҕэ сылдьыһааччылар: Расторгууйап, Ноҕоруодап, Босиэдуонап; тоҥус этэрээттэрин уполномуочунайдара: Доропуунап, Арамаанап, Пиэстэрэп, Баабылап, Артыамыйап; кэмииссийэ сэкэрэтээрэ: Дабыыдап.

Дойдуунскай нэһилиэгэ 5 сыл аннараа өттүгэр бэйэлэрин истэригэр оскуола аспыттара. Онно үөрэммиппит биһи атын улуус, нэһилиэк даҕаны оҕолоро. Ол үөрэнэн биһи билигин ону-маны наадабытын билэр-көрөр буоллубут. Дөксө да үөрэх тахсыаҕын, икки сылы мэлдьи сэрии буолан мэһэйдээбитэ. Уонна аны да кэлэр дьылларга билигин иһэрин курдук Дойдуунскай нэһилиэгэ сырдык диэки баран иһиэҕэ диэн ис сүрэхпититтэн-быарбытыттан эрэнэбин, итэҕэйэбин.

О-р. Б. П.

Кулун тутар 12 күнэ

Дойдуунскай оскуолатыгар ыраахтааҕы уһуллубут кулун тутар 12 к. күн ортотуттан ыла "Сырдык суол" диэн бөлөх бырабылыанньата уонна оскуола сэбиэтин дьүүлүн быһыытынан оскуола дьиэҕэ мунньах аһыллыбыта. Онуоха 50 киһи мустубута. Мунньах бары аан дойду үлэһиттэрэ холбоһуу интернассионал ырыатынан аһылынна. Бу кэнниттэн дакылааттаатылар икки учууталы кытта оскуола оҕолоруттан.

Дакылааттар быыстарыгар чабырҕахтаабыттар. Мунньах кэнниттэн биир оонньуулаах кыра пийиэсэ туруордулар. Уонна оҕолорго Лиэнин үөрэҕин чааһынан кинигэ, кыра оҕолорго харандаас түҥэтэлээбиттэрэ.

Ол кэнниттэн оҕолор биир аҕаттан, ийэттэн төрөөбүт курдук бииргэ олорон аһаабыттар.

Онон, оҕолорго хаһан да умнуллубат күн буолан ааста.

Оскуола оҕото.

Мэҥэ улууһа // Кыым, 1925. - №19. - С. 4.

 Хотунукаан тоҥустара диэн, Аллан Өймөкөөн ыккардыгар олорор биир кыра нэһилиэк дьоно. Дууһалара 100-н эрэ тахса.

 Бу тоҥустар сэрии буолбутуттан ыла дьадайбыт дьоннор. Дьадайбыт биричиинэлэрэ диэн маннык: сэрии аймаабыт, табаларын бөрө сиэбит, булт сүтэн хаалбыт, саалара, ытар сэптэрэ суох. Аллан Өймөкөөн икки атыыһыт сахалара тугу бултаабыттарын сыыһын босхону эрэ үрдүнэн хамыйан ылаллар эбит.

 Бэл, таҥна сылдьар таҥастарын, ити кэннэ сүөһүлэрин-табаларын арыый эрэ күлүктээх өттүн босхону эрэ үрдүнэн барытын атыылаһан ылбыттар; билигин туох баар бу Хотунукаан тоҥустара бары сахаларга хамначчыт буола сылдьаллар.

 Сүөһүлэрин кыра өттүн бэйэлэрэ кырган сиэбиттэр. Онон, хайдах аны ыал, дьон буолалларыттан ааспыттар.

 Үрдүкү суут тэрийбитинэн бултуурга куораттан бэрдээнэ саалар тахсар үһү диэн бэккэ үөрэн олороллор үһү. Ол кырдьык таҕыста буолан баран ботуруона суох үһү.

 Ыксааннар Өймөкөөҥҥө баар Хозтуорг Холбос пактуоруйатыттан ас, саа сэбэ иэс көрдөөбүттэр. Ону пактуоруйаны дьаһайааччы алыс сутаабыттарын көрөн бүтүн нэһилиэк аатыгар 53 бууд бурдугу, 10 бууд тууһу, 20 бууд арыыны, ити кэннэ саа сэбин 2 б. 20 муунта, аны сайын, күһүн төлүүргэ иэс биэрбит.

 Көрбөккө эрэ олордоххо бу тоҥустар биир да сылга тиийбэккэ эрэ өлөр дьон буолтар. Онон, арай Дьокуускай өрөспүүбүлүкэтин баһылыктара бэрт сотору кыһанан дьон буолалларын тэрийдэхтэринэ сөп буолсу. Кинилэр сүһүөх ылыах этилэр:

1) Бырабыыталыстыба хантан эрэ үп булан ыалга биэстии улахан көлө табаны булан биэрдэр;

2) ыалга саамай аччыгыйа биэстии бууд бурдугу, иккилии бууд арыыны, тууһу, саа сэбин булан салҕаатар;

3) Аллан, Өймөкөөн иккигэ мээлэ ойоҕос атыыһыт дьону тахсалларын тохтото түһэргэ, ити кэннэ тоҥуһу аны саха атыыһыттара хамначчыт гынан сылдьарын буойарга.

 Оччоҕо эрэ бу тоҥустар олохторо арыый да буолуо этэ, хаһан да кинилэр үрдүк үөрэххэ тиксэллэрэ баарай.

 Үтүө санаалаахтар өлөн эрэллэри өрүһүйүҥ, абырааҥ, салҕааҥ!!!

 Байаҕантай уола.

 Хотунукаан тоҥустарын олохторуттан // Кыым, 1925. - №19. - С. 4.

Дьахтар халыымтан аккаастаммыт

Бороҕон улууһугар Хоро нэһилиэгэр Буурсап диэн киһи кыыһа дьахтар мунньаҕар кэлэн баран бу сэбиэскэй былаас гиэрбэтигэр дьахтар туттар сэбиттэн баара буоллар үчүгэй буолуо эбит диэн тыл эппит. Ити кэннэ эргэ тахсарыгар дьоно халыымҥа биэрэбит диэбиттэрин, билигин былыргы быһыы буолбатах, онон мин сүөһү курдук атыыга барарбын адьас сөбүлээбэппин диэн кырылаччы батан кэбиһэн халыыма суох эргэ тахсыбыт.

Итинник сөптөөх быһыылары уруйдуохха-айхаллыахха эрэ сөп. Итинэн сыаллаан көрдөххө саха дьахтара баттал баһын билэн аныгы быһыыны-майгыны өйдөөн уһуктан эрэр. Биир саамай дьахтар батталга киирбит төрдө - халыым хааларын бастакы хардыытын А. Буурсап бэйэлэрин дьүөгэлэригэр бримиэр буолан көрдөрбүт.

Б. С-реп-ҥ. М-кин.

Халыым хаалбат эбит.

1-й Амма улууһугар.

Бөтүн нэһилиэгин кырдьаҕаһа Мэхээлэ Уйбаныап диэн ааттаах оҕонньор биир кыыстаах эбит. Онтукатын 14 саастаах эрдэҕинэ, бэйэтэ ыҥыран туран биир киһиэхэ халыым диэн икки кэһиини, ол таһынан биир мөһөөгү (100 с.) үбүнэн ылан баран күһүлээн эргэ биэрбит. Ол биэрэн баран икки-үс сыл кэтэтэ сылдьыбыт. Ол кыыһа сааһын ситэн, өйүн булан баран быйыл аккаастыырга санаа булунан ийэтигэр эппит. Ону ийэтэ сырайын быһыта сынньаары мөҥөн-этэн туран саба буойан кээспит. Дьэ, ону аҕыйах хонон баран аҕабыыкка бэргэһэлэтээри кииртэригэр кыыстара аккаастаан кээспит, ону аҕата мөхпөхтөөн баран араарбыт.

Онон маннык быһыыны тохтотор ыйаах баар буоллаҕына, норуокка тарҕатан өйдөтөр буоллар оҕонньоттор оннук быһыыларын тохтотуо этилэр.

Иһиллээччи уол "У"

Эрэдээксийэттэн: бу куопуйатын дьахтар уокруга иһинээҕи салаа суутугар атаарыллар.

Халыым суох буоллун! // Кыым, 1925. - №19. - С. 2.

Илин Хаҥаласка 2-й Тыыллыма нэһилиэгэр дьахтар мунньаҕа буолла. Ол мунньахха сэбиэскэй былаас ис-тас олоҕун чааһынан дакылааты истэн бараннар бу курдук түмүк тылы таһаардылар:

1) сэбиэскэй былаас кытаатан, атын омуктары кытта эйэлээх кэпсэтиилэри таһааран олохпут тупсан эрэр эбит, биһи буоллаҕына ону күүспүт кыайарынан үлэлэһэн көмөлөһөн иһиэхпит диэн. Ол кэнниттэн бу кулун тутар 8-с к. дьахтарга туох туһалааҕын истэн ытыстарын таһынан баран, маннык түмүк тылы таһаараллар: биһиги, дьахталлар, бу үөрүүлээх күммүт сураҕын истэн бараммыт, биһиги иннибитигэр кыһанар хоммуньуус баартыйатыгар умайа турар уоттаах эҕэрдэни ыытабыт. Мантан да антах улаханнык эрэнэбит, ити дьыаланы уһатан-кэҥэтэн иһиэхтэрэ . Бу күнтэн ыла эр дьону кытта бииргэ холбоһон туран батталтан тахсарга, бырааппытын тутарга үлэлиэхпит, - диэн.

Куонанап.

Дьахтар муннаҕа // Кыым, 1925. - №18. - С. 4.

Ыйыталлар

 1) Иччитэ биллибэт тутуур сылгы баарын нэһилиэгин сэбиэтиттэн суруктаах кэлэн, дьүһүнэ суругуттан атын да буоллар миэнэ диэтэҕинэ ылара сөп дуо?

 Улуус Ситэриилээх Кэмитиэтиттэн бэйэтэ биллэҕинэ, дьүһүнэ кыра сыыһалаах да буоллар, нэһилиэк сэбиэтэ биэрдин диэн ыйаахтаах буоллаҕына онон ылара сөп дуо?

 Итини атын сууттар хайдах көрөллөр?

Эппиэттиибит

 1) Сүтүктээх киһи нэһилиэгин сэбиэтигэр сүтүктэнээччитин тыллаан суруттарыахтаах, бэйэтэ буоллаҕына илиитигэр сүтэрбит сылгытын дьүһүннэтэн сурук ылыахтаах. Сүтүк сылгыны туппут киһи нэһилиэгин сэбиэтигэр сурутуохтаах, дьүһүннэтэн, иччитэ көстүөр дылы сылгытын бэйэтэ тутуохтаах. Нэһилиэк сэбиэтэ сүтүк да, тутуур да чааһын улуус Ситэриилээх Кэмитиэтин нэһилиэк аайы туора улуус Ситэриилээх Кэмитиэтигэр уокруг милииссийэтигэр биллэриэхтээх.

 Тутуур сылгы дьүһүнүгэр суругар дьүһүннэппитэ сөп түбэспэтэҕинэ биэрбэттэригэр көҥүллэрэ. Ол чааһынан иирээни Норуотунай суут дьүүллүүр. Улуус Ситэриилээх Кэмитиэтэ быһа ыйаах биэрэрэ сатаммат.

Ыйыталлар

 Дьокуускай уокруг 2-й учааскатын норуотунай судьуйата мин ойохпуттан арахсарбар бу курдук дьүүллээтэ: дьахтарга - 3 ынаҕы, 1 борооскуну, оттон миэхэ буоллаҕына, - 2 тыһаҕаһы, 2 борооскуну, 1 тиҥэһэ бургунаһы, 1 аты. Дьахтар оҕото суох, оттон миэхэ биир оҕо баар.

 Ити курдук дьүүллээбиттэрэ сөп дуо?

Эппиэттиибит

 Ойохтуу, эрдии арахсалларыгар үптэрин үллэстэллэрэ бэйэлэрэ сөбүлэспэтэхтэринэ Норуотунай суут хайдах үллэрэрэ көҥүлэ. Биир баттанным дии санаабыттара аасыһыах тустаах. Эһиги чааскытынан буоллаҕына саамай сөпкө ууруллубут быһыылаах. Тэбис-тэҥ аҥаардаан, оҕону эр киһи иитэригэр сөптөөх диэбит буоллаҕа дии. Дьахтар баҕар үлэни эҥини кыайбат буолуо.

 окуону тойоннуур салаа // Кыым. 1925. - №18. - С. 4.

 Бу хаһыакка суруйбут таб. үксүн сымыйанан суруйар эбит.

 Дьүпсүн оскуолатыгар бэйэлэрин дьаһанар, харанар чааһынан (самообслуживание) 12-тэн үөһээ саастаахтара үлэлиир. Кыра оҕолор дьонноро оҕолорун үлэлээбиттэрин үрдүнэн оскуола үлэтин биһи үлэлиибит диэн хаһан да көрдөспөт этилэр.

 Оскуоланы сууйарга куруук остуорас ууну сылытан биэрэр. Саҥардыы ыалдьан баран үтүөрбүт дьиэ сууйан сыыстаран өлө сыһан баран тиллибит биир оҕо баар диэн адьас сыыһа.

 Оскуола тымныйбытыгар ким да буруйа суох. Суут смиэтэтинэн 4 эрэ оһоххо биэрбиттэрэ.

 Улуус мунньаҕа, оскуола да сэбиэтэ үөрэх кэрдиитинэн үлэни тэрийбитэ. Суруйааччы табаарыс, умнума, биһиги оскуолабыт биир сүрүннээх оскуола, үлэтэ кыра дьадаҥы норуокка наадалаах, эдэр ыччаты үөскэтэн салайан таһаарар сир. Онон кытаатан саҥа үлэ оскуолатын чааһынан хаһыаты, кинигэни ааҕар буол.

 Дьүпсүн оскуолатын дьаһайааччы т. Стрыкаалыбскай.

 Дьүпсүн оскуолатын туһунан // Кыым, 1925. - №18. - С. 4.

 Аллан былыр батталлаах үйэ баарына биир Байаҕантай улууһа диэн аатырбыта. Аны сэбиэскэй былаас быһыытыгар кини Байаҕантайы кытары биир улуус буолара хайаан даҕаны сөбө суох.

 Бастыҥ биричиинэтэ буолар: Аллан Уолба икки арда 50 биэрэстэҕэ дылы букатын ыала суох, ити кэннэ устатын тухары саамай куһаҕан нуудра-бадараан сир.

 Иккис биричиинэтэ - Байаҕантай улууһун Ситэриилээх Кэмитиэтиттэн Аллан уһук нэһилиэгэ 190 биэрэстэ. Үһүс биричиинэтэ - бу Аллан нэһилиэктэригэр улахан бэрибиэһинэн туоруур сүүрүктээх Амма, Аллан диэн үрэхтэр бааллар. Төрдүс биричиинэтэ - хас улуус мунньаҕын буоллаҕын аайы, Аллан оройуонуттан мунньахха тахсалларыгар норуокка улахан ороскуоттар тахсаллар. Бэһис биричиинэтэ - Аллан оройуонун дьоннорун кытта олохтоох Байаҕантай дьоно санаалара икки аҥы буолан илин-арҕаа дэһэннэр, - хаһан даҕаны улуус мунньаҕа үчүгэй көнө сүнньүнэн барбат.

 Онон Аллан араҕара буоллар олохтоох улуус даҕаны сүнньэ көнүө этэ, ити кэннэ Аллан оройуонун тус бэйэтин көрүнэр буоллар ордук үчүгэй буолуо этэ.

 Олох тупсарыгар баҕалаах үрдүкү сууттар Аллан олоҕун сыаналаан көрөннөр араарыахтара диэн эрэнэбин.

 С. Луукапсап.

 Аллан арахсарыгар саамай сөптөөх // Кыым, 1925. - №18. - С. 4.

 Бу күһүн саха руотатыттан хас да киһи күрээн хаалтара. Аҕыйах хонуктаахха эмиэ аҕыйах киһи түөкүннэрин туһугар суукка бэриннилэр. Ол кэннэ икки киһини өйдөрө хамныырын туһунан кэбиһилиннэ. Ити түөкүн буолбут дьону суут сураҕалаан, силиэстийэлээн биллэҕинэ кинилэр икки-үс сыллаахтан кырааһыт, бөдөҥньүт буолтар эбит.

 Маннык дьоннор Кыһыл Аармыйаҕа түбэһэн ааты алдьаталларыгар буруйдаахтар уокругтар сууттара, кинилэр киһини төрдүттэн-төбөтүттэн билбэккэ ахсааны эрэ ситэрээри ыыталлар. Холобурга ыллахха Бүлүүттэн икки өйө хамсыыр киһини таһаардылар, ол кэннэ икки-үс эрэнэн ыыппыт киһилэрэ кутуруктарын көрдөрдүлэр.

 Уонна киһини көрбөккө ыытаннар манна элбэхтик сыыйыллан хаалаллар, олор төттөрү таары таскайданалларыгар барар ороскуот норуот моонньугар түһэр.

 Маны эмиэ мантан антах суох гыныахха сөп.

 Ытыыргыт-соҥуургут бэрт, нэһилиэк сууттара ыйааҕы аанньа толорботтор, нолуогу кэмигэр киллэрбэттэр диэн. Ыйааҕы толорор сэбиэскэй былааска сүрэҕинэн-быарынан сылдьан үлэлиир дьону таһаарыаҕа кыһыл касаарма, онон буоллаҕына килиэби эрэ кыайан сиир киһини ыытымаҥ. Ыытыахха сөптөөх үөрэҕи ылыах, үчүгэй быһыылаах, элиэр киһини. Хойут даҕаны бу киһи дьиэ харбыа, оһох оттуо дии-дии эһэри бобуҥ.

 Н. Гранит.

 Таһын көрүмэҥ, иһин көрүҥ! // Кыым, 1925. - №16. - С. 1.

Саллааттан күрээбит буруйданна

 Кулун тутар 3-с күнүгэр саллааттар кулууптарыгар кылаабынай суут сиэксийэтэ саллааттан күрээбит Онтуон Дьөгүөрэп диэн киһи дьыалатын көрө, бу дьыала туһунан буруйдааччынан кэлбит Дьокуускай уокуруг борокуруора т. Банамарыап, көмүскээччинэн Попуоп.

 Сэлиэдэбэтэл буруйдуур түмүк тыла ааҕыллыбытын кэннэ т. Банамарыап ыйан турар ыстатыйаларынан маннык-маннык холуобунай дьыалаҕа суут буруйдуохтаах диир:

1) саллааттан күрээбитин туһугар,

2) баран иһэн оҥочону, ол кэннэ кыра эмиэ сээкэйи уорбутун иһин, ити кэннэ

3) хааһына таҥаһын ыспытын туһугар.

 Көмүскээччи т. Попуоп этэр: Дьөгүөрэп үөрэҕэ суоҕун, ол кэннэ дьадаҥытын быһыытынан буруйун сымнатыахха сөп диэн.

 Буруйданааччы эмиэ ити курдук көрдөһөр.

 Суут маннык уурааҕы таһаарар: борокуруор буруйдуур үс кэрдиистээх буруйа кырдьыгынан тахсар диэн, ол гынан баран Дьөгүөрэп үөрэҕэ суоҕун, дьадаҥытын быһыытынан, бу оҥорбут буруйдарыгар 3 сыл 2 ый түбэһэрин оннугар биир сылга хаайыыга сытыахтаах диэн.

 Ити курдук үлэһит дьадаҥы былааһын туһугар турааччы суут буруйдуур дьадаҥы дьон туһун атыылаан Кыһыл аармыйаттан күрээччилэри.

 Н. Гранит.

Кыһыл саллаат үлэһит дьахтары кытта билсии таһаарар

 Кулун тутар 17-с күнүгэр саха туспа руотатын касаарматын иһигэр Өлүөхүмэ дэлэгээт дьахталлара билсии-көрсүү таһаара кээлтэрин туһугар үөрүүлээх мунньах аһылынна.

 Ардьакыап, ол кэннэ Попуоп Аана диэн дэлэгээт дьахталлар кэпсээтилэр Өлүөхүмэ уокуругар кыра үлэһит дьахталларын аатыттан саха саллааттарыгар үтүө санааны кытта күүстээх эҕэрдэни биэрэллэр.

 Саллааттар истэриттэн Кыычкын, Лэбиэккин, Бруохарап эттилэр, ол кэннэ кинилэр кэпсээтилэр былыр саллаат үлэһит дьахталлары кытта хайдах туттунан сылдьыбыттарын, билигин хайдах туттунан сылдьалларын, үлэлииллэрин. Тылларын түмүгэр этэллэр: бары Өлүөхүмэ үлэһит дьонугар эҕэрдэ ыытабыт, үлэҕитин күүһүрдүҥ, эр санааны санаан туран эһигини күүстээх-күдэхтээх саха туспа руотата харыстыыр диэн.

 Мунньах кэннэ дэлэгээт дьахталлар кэпсэтэн даҕаны, илиинэн суруйан таһаарар хаһыаппытын ааҕаннар даҕаны биһиги олохпутун кытта билистилэр.

 Бүгүҥҥү күн саха руотатын остуоруйатыгар умнуллубат күн буолуох тустаах - бүгүн биһиги касаармаҕа кэлиэхпититтэн саха үлэһит дьахталларын дэлэгээттэрэ маҥнай сылдьыбыт күннэрэ буолар, саха туспа руотата күүстээх-уохтаах билсии-көрсүү үлэһит дьахталлары кытта таһаарара, уруй-туску буоллун!

 Н. Гранит.

 Кыһыл аармыйа олоҕо // Кыым, 1925. - №26. - С. 3.

Кулун тутар ый 8 күнүгэр аан дойду үрдүнэн буолар үлэһит, бааһынай дьахтарын күнэ.

Бу күн буолар баайдар баттаан олорор сирдэригэр үлэһит бааһынай дьахталлара хара батталы кытта охсуһар күннэрэ.

Маннык күҥҥэ аан дойду дьахталлара холбоһон мунньустан көрөллөр, күүстэрин-уохтарын баайдары кытта охсуһарга көрдөрөллөр.

Бастаан бу күн оҥоһуллубута 1910 сылга 2-с аан дойду өрөбөлүүссүйэ диэки үлэлиир дьахталлар мунньахтарынан. Бу күн оҥоһуллубутугар этии буолта: дьахтары мунньан аан дойду үрдүнэн үлэһит норуоту кытта былаас былдьаһыытыгар бииргэ сылдьан үлэлииргэ.

1911 сылтан ыла хас сыл аайы бу күн оҥоһуллан иһэр. Судаарыстыбалар аайы бу күҥҥэ үлэһит дьахтара күүһүн-уоҕун холбоон баай баһылыктарын кытта кэпсэтэр.

Улахан кыргыһыылаах аан дойду сэриитигэр дьахтар күнэ ааһар этэ сэриини утары турарга.

Арассыыйа иһигэр үлэһит өрөбөлүүссүйэтэ буолбутун кэннэ дьахталлар күннэрэ ааһар бу бары сэбиэскэй былаас үлэтигэр киирэн үлэлииргэ, олоҕу оҥосторго, Лиэнин кэриэс тылынан.

Атын судаарыстыбаларга билигин да баай батталлара кыайан бүтэ илик. Маннык сирдэргэ билигин да бу күн охсуһуу күнүнэн ааҕыллар.

Саха сиригэр бу күҥҥэ аһыллар саха дьахтарын мунньаҕа. Бу мунньах ыйан-кэрдэн биэриэхтээх: хайдах мантан ыла дьахталлар үлэлииллэрин.

Биир санаанан, сүбэнэн үлэһит дьахтар мунньаҕа аастын.

Мар. Бүбээкин.

Дьахтар күнэ // Кыым, 1925. - №15. - С. 1.

 "Саха омук" киин бырабылыанньатын ууруутунан бу кулун тутар ортотун диэки Өлөксөй Дьэлиһиэйэп Кулакуоскай 25 сыл тухары саха литературатыгар үлэлээбитин туһунан үбүлүөй (бырааһынньык оҥорор). Ол үбүлүөйү дьаһайарга туспа кэмииссийэ оҥоһулунна: А. Сопуруонап, А. Байаарап, Г. Куолиэсап.

 Киин бырабылыанньа бу тэрилтэҕэ кыттыан баҕалаах сууттары, органисаассыйалары, тас да дьону көрдөһөр: ол талыллыбыт кэмииссийэҕэ хайдах быһыылаахтык көмөлөһөргүтүн биллэриҥ диэн.

 Бырабылыанньыйа.

 Ө.Дь. Кулакуоскай үбүлүөйэ // Кыым, 1925. - №15. - С. 1.

Бу сайыҥҥы дьыл Бахсы, Дойдуунскай нэһилиэк буоланнар Улуу Арыы быһаҕаһын аҥардаспыттара: хоту өттүн Бахсы ылбыта; соҕуруу өттүн олохтоох ылбыта.
Олохтоох дьон бэрт үчүгэйдик оттоон сиэтилэр; онтон Бахсыттан 3 киһи киирэн бэрт аҕыйах паай сири оттоон баран быраҕан кэбистилэр.
Бырахпыт сирдэрэ бэккэ үүммүт этэ. Хата ону сылгы, ынах мэччийэн туһанна. Онон, мин санаабар, арай бэрт улахан сут кэллэҕинэ оттууһулар.
Хаһан сут кэлэрэ биллибэт, онуоха дылы саппаас сир оҥостууһулар, иккиһинэн сир таах хаалан бэккэ кырса алдьанар. Онон сир суута көрүү оҥорон бу сир дьүдьэйбэт, туһалаах өттүлэрэ көстөрө буоллар үчүгэй буолуох этэ.

Баҕалаах.

Сир суута көр // Кыым, 1925. - № 14. - С. 2.

 Улууска быйыл биир оскуола баар, 90-тан тахса үөрэнээччи оҕолоох, онно икки учууталлаах. Пансиоҥҥа 14 оҕо баара, бары тулаайах, утуйар да таҥастара суох оҕолор. Сорохторо оһох аттыгар олох мас тардан баран түһэн сыталлар. Дьиэлэрэ буоллаҕына күнүс оһох оттуллубутун кэннэ +9° тымныы буолар, онтон түүн -6°-7° буолар. Бу маннык тымныы дьиэҕэ оҕолор, быһыыта, тымныйан ыалдьыыһыктар, ыалдьаллар даҕаны.

 Оһохторо буоллаҕына сууллаары тирээбилгэ турар, оттубуттарын иһин итиини туппат, хас сарсыарда отуннахтарына буруота бэрт.

 Хаһан эмэ бу оһохтор сууллан оҕолору дуу, учууталы дуу баттыыллара буолуо. Биир оһох учуутал утуйар хоһугар баар, ол оһох ассыын аҥаарыттан ордук иҥнэстибит, ол иҥнэстэн учуутал кырабаатыгар тиийбит, үрдэ адьаһын аһаҕас, хаһан эрэ баһаар буолара буолуо. Отуннахтарына үрдүнэн кыым тахсар, оскуолатын үрдэ адьаһын аһаҕас, халлаан көстө турар.

 Бүтүн улуус биир оскуоланы кыайан туппат, үөрэх тахсарыгар санаалара кэлбэт эбит. Маны үөрэх суута көрөн дьаһайан көмөлөһөрө буоллар сөп буолуо эбит, ол иннинэ Дьүпсүн улууһуттан бэрэкки үөрэх тахсыа суох.

 Пуокусоп Х.

 1924 с. дь. сэтинньи ый 28 к. Дьүпсүн улууһугар биир Сахаар диэн аҕабыыт биир Өспөх нэһилиэгэр Маппый Бырыбылыых диэн т. ийэтэ ыалдьыбытыгар аҕабыыкка кэлбит, онуоха таҥара киһитэ үөрэ-көтө барбыт, бу эмээхсини суолугар кэскиллии. Бу тиийбитэ эмээхсин өлөөрү сытар эбит, онуоха бу аҕабыыт тыын харбаатынан бу эмээхсини таҥараҕа тиксэрбит, таҥараҕа тиксээт эмээхсинэ өлөн хаалбыт. Эмээхсиннэрин аҕалан уҥа ороҥҥо сытыарбыттар.

 Аҕабыыт аһаан-сиэн баран утуйаары олордоҕуна эмээхсинэ ынчыктаан кэлбит, онуоха бука бары, аҕабыыттыын, амалыын, сүрдээхтик куттаммыттар. Бу эмээхсиҥҥэ хоруоп оҥорор дьон хоруоптарын оҥоро турбуттар. Онтон аҕабыыт эмээхсин атаҕар олорон бу эмээхсин өлбөтө дии-дии, өлөрүн күүппүт киһи быһыытынан, эмээхсин диэки иҥсэрбит киһи быһыытынан көрө олорбут. Ону көрөн баран биир хоруоп оҥорор т. эппит: "Тээтэ, эн таҥара киһитэ буолаҕын, онон симиэрт эйигиттэн куттанан бу эмээхсин дууһатын ылбата буолаарай, эн атын ыалга баран көрдөххүнэ, баҕар, эмээхсин түргэнник өлүө", - диэбит, аҕабыыты күлүү гынан.

 Онуоха бу тээтэ сүрдээхтик кырдьыктанан ыалга сүүрбүт. Өлүү боллохтоох, аан төрүөттээх диэбит курдук, аҕабыыт барарын кытта эмээхсин өлөн хаалбыт. Эмээхсин өлөрүн кытта аҕабыыты ыҥыра барбыттар. Аҕабыытка тиийэн эмээхсин өллө дииллэрин кытта аҕабыыт сүрдээхтик үөрбүт уонна эппит: "Ол, кырдьык даҕаны, маарыын симиэрт миигиттэн куттаммыт буоллаҕа!" - диэн.

 Бу эмээхсини ыллаабытыгар биир байтаһыны, ат аҥарын кытта биир тайах баһын биэрбиттэр.

 Бу аҕабыыт аймах адьас албын, абааһы дьон. Аны кырдьыктанымаҥ, бу курдук албыннатымаҥ диэн, табаарыстар, көрдөһөбүн. Аҕабыыт ыллаабыта икки, торбос орулаабыта икки - син биир, хайата да эмэ суох.

Сыыһа ыыртан ынах-сүөһү буортутуйар. Сутуругунан ыатахха ынах эмиийэ уһаабат, онон илиинэн ыырдааҕар ордук. Бастааҥҥы үүтүн сиргэ ыахха сөптөөх.

 Бааһынай хаһыатыгар (Крест. газета) суруйаллар эбит, хайдах ынаҕы ыахха диэн, онно этэллэр эбит "сыыһа ыыртан ханнык баҕарар ынаҕы буорту гыныахха сөп" диэн.

 Ити кэннэ ынаҕы ыах иннинэ илиини суунарга сөптөөх, тымныы сиргэ турар буоллаҕына сылаас уунан сууйарга, ол кэнниттэн синньин кураанах гына сотон кэбиһэргэ.

 Сутуругунан охсуолаан ынаҕы ыыр ордук үчүгэй буолар үһү, онно ынах эмиийэ уһаабат. Ыыр киниэхэ бастаан эрэ куһаҕан буолар диэн.

 Илиинэн ыыр буоллахха ыах иннинэ эмиийин сибиинньэ сыатынан дуу, арыынан дуу соторго сөп эбит.

 Бастааҥҥы түһэр үүтүн сиргэ ыырга сөптөөх, убаҕаһын. Бу кэннэ үүтү буорту гынар үөннэр (микробы) баалларын иһин сорох ынахтар үүттэрин үчүгэйдик биэрбэттэр, оннук ынахтары кругуом биир киһи ыыр буоллаҕына сөптөөх дииллэр.

 Ыан бүтүөх иннинэ синньин үчүгэйдик соторго сөп диэн. Бу кэннэ кэнники хойуу үүттэн ыан ыларга диэн.

 Уонна ыан бүтэн баран синньин сибиинньэ сыатынан эмиийэ дэлбэритэ барбатын диэн сотон биэриэххэ сөптөөх эбит.

 Ол кэннэ ити биһиэхэ олох маска олорон эрэн ыыр сөбө суох этэллэр. Тобуктаан эрэ олорон ыахха сөптөөх диэн. Хаҥас атаҕар кутуругун баайан кэбиһэргэ сөп диэн, үүтү кутуругунан сапсыйбатын диэн.

 Тэбэр ынах буоллаҕына кыаһылаан кэбиһэргэ. Уонна ыы олорон аһатарга сатаммат дииллэр.

 Дьэ, ити курдук суруйаллар эбит, ити быһыытынан биһиги Саха сиригэр ынаҕы ити курдук ыырга хайдах буолуой?

СЫЫҺА ТУТАРТАН СҮӨҺҮ БУОРТУТУЙАР

Саха сиригэр ынах-сүөһү улахан туһалаах. Сыыһа тутартан сүөһү буортутуйар. Ынах-сүөһүнү туруорумаҥ сылаас сиргэ. Ыраастык туспа тутуҥ. Тыаҕа агроном баар сирдэригэр онтон ыйытыҥ.

Сылтан сыл аайы олох тупсан эрэр. Урукку бириэмэлэргэ олох көрдөрүүтэ соҕуруу дойдуга буола сылдьыбыта, онно сэбиэскэй былаас олоҕо сылтан сыл аайы көнөн иһэр.Аны билигин оройуоннай көрдөрүүлэр (выставки) буолаллар. Соҕуруу Соруочинсы диэн сиргэ полтаабскай губиэрньэҕэ көрдөрө сылдьыбыттара, онно олох улаханнык тупсубут сирэ.

ӨЙДӨӨН

 Дьокуускай куоратыгар мусуой (музей) диэн баар. Онно саха дойдутугар баар бары эриэккэс, саха иһитэ-хомуоһа, сэбэ-сэбиргэлэ барыта баар.
 Ол мусуой баскыһыанньа аайы күн ортотуттан икки чааска диэри аһыллар. Киирэн көрөөччү дьонтон киһи баһыттан 10-нуу харчыны ылаллар.
 Бу ааспыт баскыһыанньаҕа ол мусуойга быыстапка буолбут. Төрөөбүт дьахтары кытта ньирэй оҕону харыстыыр суут ол быыстапканы оҥорбут.
 Ону көрдөххө төрүүр оҕо үксэ биирин туолбакка эрэ өлөн хаалар эбит.
 Дуохтардар киирбит киһиэхэ сахалыы, нууччалыы кэпсээн биэрэллэр.  Кинилэр кэпсээннэринэн буолар: оҕо эрэйдээх быстарыгар дьон бэйэтэ буруйдаах эбит. Куһаҕаннык аһатартан, сатаан харайбаттан оҕо өлөр эбит.
Ол дуохтардар оҕону бу курдук бигээбэт буолуҥ, маннык бигээһин үчүгэй буолуо диэн дьону үөрэтэллэр. Ону биир холуочук соҕус саха киһи истэн туран этэр: "Миигин ити курдук бигээбэтэхтэрэ да, бу киһи буола сылдьабын дии".
 - Сүүс оҕоттон уончата эрэ тыыннаах хаалар, эн ол дьоллоохтортон биирдэрэ буоллаҕын дии, - диэн дьахталлар кинини нууччалыын сахалыын мөхтүлэр.
 Көрүөххэ-истиэххэ туох да үчүгэй, кырдьык даҕаны, бэйэбит куһаҕаммытыттан, бэйэбит оҕобутун өлөттүүр эрээри ону билиммэт эбиппит.
 Аныгы баскыһыанньаҕа эмиэ быыстапка буолар. Онно куорат иһигэр баар саха дьахтара барыта кэлэрэ буоллар үчүгэй буолуох этэ.
 Өйдөнөн, хас да оҕо барахсаны өлөрүттэн быыһаан тыыннаах хаалларан, күн сырдыгын көрдөрөн, урааҥхай саха удьуорун саха дьахталлара сайыннарыаххыт, даҕаны ону өйдөөҥ!

 Дүлэй.

Олох көрдөрүүтэ // Кыым, 1925. - № 17. - С. 3.

(Илин Хаҥалас)

 Хаптаҕай нэһилиэгэр нассэбиэт бэрэссэдээтэлэ нэһилиэги мунньан улахан дьон оскуолаларын мунньахтаабыт бу курдук диэн: бу оскуола икки сэбиэскэй оскуолаттан биирдэһигэр аһыллыан сөп диэн. Онно 2-с кэмплиэккэ диэччилэр үөрэнээччитэ - 27 киһи, оттон 1-кы кэмплиэккэ биир да киһи суох этэ: онон оскуоланы дьаһайааччыны бу икки оскуолаттан биирдэһин көҥүллээ диэн көрдөспүттэр. 
 Бу дьыаланы 8-9 хоннорон баран, 1-кы кэмплиэккэ көҥүллээбит. Онно үөрэнэр дьонноро баара-суоҕа - 16 киһи буолбут. Ол быһыытынан, 2-с кэмплиэккэ аһыллыан сөптөөх диэбит 27 киһи таах хаалбыттар.
 Онон биһи кыра-дьадаҥы дьон саныыбыт: бу оскуола дьаһайааччыта биһиги кыралар сырдыырбытыгар кыһаммат даа дуу диэн.
 Бу Хаптаҕай оскуолатын дьаһайааччы табаарыс бэйэтэ бииринэн буоллаҕына саха омук салаатын бырабылыанньатын саҥа чилиэнэ уонна оскуола дьаһайааччыта.
 Үрдүкү сууттан бу чааһынан кыһанналлар сөп буолуо этэ. Оттон биһи, бу 27 киһи, хайдах да кыайан баран үөрэниэ суохпут, күммүт чээрэтэ бүтүннүү барыыһы - бардахпытына. Ол курдук биһи хааларбыт сөп дуо?
 Былырыын буоллаҕына 27 киһи ый кэриҥэ чааһынай т. Баһылайапка үөрэммиттэрэ.
 Онон үөрэх суутуттан быйыл дьаһал баара сөп.

                                                                                                       А. Мыланскай

 Бу сатанар дуо? // Кыым, 1925. - № 2. - С. 2.  

(Мэҥэ улууһа)

 Саҥа дьыл түүн быйыл Бэстээх диэн сиргэ биэчэр тэрилиннэ. Бу биэчэри олохтоох нэһилиэк бэлэмнээн баран куораттан хомсомуол чилиэттэрин ыҥыран ылан көмөлөһүннэрдэ. Хомсомуол чилиэттэрэ үөрбүт-көппүт курдук бэлэмнэнэн тахсан испэктээх, дакылаат, оонньуу тэрийдилэр.
 Аан бастаан таб. К. "Сахатыйыы" диэн дакылаат оҥордо. Саха сайдарын төрдүн, саха батталтан тахсан дьоллонорун төрдүн - сахатыйыы бэлиитикэтин сэһэнин дьон бэккэ сэргэҕэлээн олорон иһиттилэр.
 Таб. дакылааччык кэпсээтэ саха үөрэхтээхтэрэ Москубанан, Дьокуускайынан түмсэн саха литературатын тэрийэн эрэллэрин туһун.
 Дакылаат кэнниттэн "Тойон" диэн пийиэсэни хомсомуол чилиэттэрэ туруордулар. Бу пийиэсэттэн (оонньууттан) дьон урут саха, нуучча тойонуттан хайдах баттанан олорбутун өйдөөтүлэр. Кинилэр сүрэхтэрэ урукку батталлаах үктэллээх олоҕу билиҥҥи көҥүл, сырдык олоххо тэҥнээн көрөн, сүрдээх күүстээхтик үөрдэ.
 Онтон олохтоох табаарыстар былыргы "Сабыйа-баай" диэн олоҥхону туруоран көрдөрдүлэр. 
 Манан биэчэр бүттэ.

                                                                                                         С. Кулаачыкап.

Саҥа дьылы тыаҕа ылбыттара // Кыым, 1925. - № 7. - С. 2.

(Дет. сад)

 Саха оҕотун дьиэтэ нууччалыыта (Дет. дом.) диэҥҥэ былдьатан баран икки саары ардыгар хаалан хаалла. Дьиэ аныаха дылы көстө илик.
 Саад биир кэм көһө сылдьар буолан, оҕолор оҥорбут, үлэлээбит үлэлэрэ алдьанан тииһэнэн хаалар. 
 Үөрэх суута кырааһынай кириэс аннараа өттүгэр баар, уруккута нуучча оҕотун дьиэтэ (Примитив.) диэн дьиэни биэрбиттэрэ. Ол дьиэ саха оҕотугар табыллыа суох. Бииринэн, ол дьиэ чугаһыгар саха олорбот, иккиһинэн буоллаҕына, хойдон олорор баһаар чугаһыгар. Онон буоллаҕына, ичигэс таҥаһа-саба суох үлэһит-хамначчыт дьон ол куорат таһыгар баралларын ыарырҕатыахтара.
 Уонна кыра 4-5-х оҕолор ыраах баралларыгар мунан да барыахтарын, ыт да тутан кэбиһиэн сөп.
 Итинэн буоллаҕына, саха оҕотун дьиэтэ куорат иһигэр баар буолуон сөп этэ.
 Уонна саха оҕотун нуучча оҕотун кытта холбуур эмиэ сөбө суох: саха оҕолоро килбиктик иитиллибит, кыра буоланнар, бэйэ-бэйэлэриттэн омугурҕаһаллар, - онон баттаһыахтара даҕаны.
 Ити кэннэ, саха оҕотун дьиэтигэр нуучча учуутал сөбө суох. Ол эмиэ саха оҕото нууччаттан толлоро, кыбыстара бэрдиттэн. Нуучча дьахтара, кыыһа да буолтун иһин, төһө сахалыы билбитин-хайаабытын иһин, саха олоҕун быһыытын-майгытын төһөҕө даҕаны саха дьахтарын, кыыһын курдук билиэ суоҕа.
 
                                                                                                  Дьэбдьэкэйэ Саабын.

 Эрэдээксийэттэн: суруйбут табаарыс, нуучча учуутал сөбө суох диэн, арааһа алҕаһыыр дуу.
 Биһиги эмиэ саха оҕолоро буолан сылдьаммыт сорохпут нуучча учууталыгар үөрэммитэ да оҕордук кыбыстан өлбүппүтүн билбэппит.
 Оттон саха да, киһититтэн буолуо.

Саха кыра оҕото иитиллэр дьиэтэ // Кыым, 1925. - № 10. - С. 1.

 Лиэнин биир суол үөрэҕэ баар, дьахталлар тустарын эппитэ.
 Лиэнин сэбиэскэй былаас оҥоһулларын кытта эппитэ: сэбиэскэй былааска бары үлэһит-бааһынай дьахталлара тэҥ бырааптаныахтаахтар диэн. Уонна эппитэ: "Ханнык даҕаны эстрээпэ судаарыстыба үлэтин үлэлиэхтээх" , - диэн.
 Үлэһит бааһынай баһылыга т. Лиэнин көрөн ыйан биэрбитэ, бу дьахталлары биир санаанан-сүбэнэн сылдьан сэбиэскэй олох үлэтигэр үлэлииллэригэр. Онон дьахтар бары сууттарга үлэлээн эрэр.
 Оттон саха сиригэр бу үлэ саҥа оҥоһуллан үлэлээн эрэр: саха дьахтара былыр-былыргыттан хотонуттан атыны билбэт этэ.
 Сэбиэскэй былаас майгы быһыытынан буоллаҕына, саха дьахтара олоҕо уларыйдаҕына, оччоҕо биһи т. Лиэнин кэриэһин толоруохпут.
 Саха Өрөспүүбүлүкэтин иһигэр бастааҥы хардыы ити чааһынан оҥоһулунна. Ол буолар быйылгы Сэбиэт быыбарыгар дьахтар мунньахтара буолан эрэр. Ол мунньахтара мантан антах хайдах үлэлэһэр туһун сүбэлэһиэхтэрэ, сэбиэттэргэ, кэпэрэтииптэргэ дьахтар үлэлэһэригэр.
 3-с Саха сирин Сэбиэттэрин Үрдүкү Мунньаҕа халыымы суох гынарга ыйааҕынан таһаарда. Бу ыйаах сүһүөҕэр турарыгар улахан аҕытаассыйа наада. Манна дьахталлар бэйэлэрэ кыһанан көмөлөһөллөрө туһалааҕынан көстөр.
 Кулун тутар ый 8 к. бары улуус дьахталларын мунньаҕа буолуохтаах. Бу мунньах дьахтар үлэтэ ханан сатанарыгар, тэнийэригэр, хайдах үлэлиир туһунан ыйан-кэрдэн биэриэҕэ. Ол кэнниттэн дьахтар үлэтэ улахан хардыынан барыахтаах.
 Лиэнин эппит кэриэс тылын сүһүөҕэр туруоруохха - дьахтар үлэтин тыа сиригэр саҥа быһыынан-майгынан тэрийиэххэ.

                                                                                                   Маркиэл Бүбээкин

Дьахталлар мунньахтара // Кыым, 1925. - № 7. - С. 1.

 Мунньахтарга иккилии-үстүү куорат сахатын дьахталлара дэлэгээтинэн сырыттылар. Тыа сириттэн дьахтар хотон көстүбэт. Куорат дьахтара тыа дьахтарын олоҕун, кыһалҕатын сураҕынан эрэ истэн билэрэ буолуо, манна олорон эрэн. Халыым хаалла, "ыраас олох" турда, саха дьахтарын олоҕо тубуста диэн этэн-суруйан кэбиһэртэн - тыа дьахтарын олоҕо тупсан хаалбат.
 Билиҥҥэ дылы сэбиэскэй былаас диэн тугун үгүстэрэ билбэт (онно-манна сылдьан истэр-көрөр эрдэрэ иһитиннэрбэттэр, өйдөппөттөр, хаһан даҕаны), кыыһы халыыма суох биэрэллэрин аньыыргыыллар. Оҕобутун төрдө-ууһа суох курдук, ылыыта-биэриитэ суох хаамтаран ылыахпыт дуо диэн. Кыыс оҕо 14-15 сааһа буоллаҕына, эргэ барар сааһа туолла, хаһан оҕолонуой-урууланыай дииллэр. 
 Аан дойдуга атаҕастаммытын, баттаммытын көмүскээбит, өрө тардан саҥа олоҕу оҥорбут, учууталбыт Лиэнин эппитэ: саамай кыра хамначчыт, дьахтар да буоллар, судаарыстыбаҕа көмөлөһө, туһалыы үөрэниэх тустаах диэн. Ол быһыытынан аныгы сийиэстэргэ улуустартан, нэһилиэктэртэн дьиҥ кыһалҕаны билбиттэр, хотоҥҥо сылдьыбыттар, балбааҕы баспыттар, оту-маһы үлэлээбиттэр дэлэгээтинэн оҥоһуллан киирэннэр быһыытын кэпсээннэр, хайдах гыннахха тупсуоҕун сүбэлэрин, санааларын холбоотоллор үчүгэй буолуох этэ. Ол сылдьаннар истэн-көрөн, аныгы быһыыны билэн тахсан, табаарыстарын өйдөтөллөрүгэр үчүгэй буолуо этэ. Тыа дьахтара куорат дьахтарын туһунан дойду киһитин курдук көрсөөччү. 

                                                                                                              Тыа дьахтара

 Эрэдээксийэттэн: мантан ыла улуустар аайы саха дьахталларын сүбэ мунньахтара буолуохтара. Бу мунньахтарга кэпсээн иһитиннэриэхтэрэ бары уураахтары сэбиэттэр мунньахтарын ыйааҕынан тапсыбыттары.
 Саха дьахталлара улуустартан сэбиэттэр мунньахтарыгар киирэллэр, Дьокуускай уокурук мунньаҕар 22 дьахтартан аҥара улуустан киирбиттэрэ. Куораттарга баар мунньахха сылдьыбыт дьахталлар куоракка саҥардыы куораччыт буоллулар, тыа олоҕун билэллэр.

Тыа дьахтара билигин да кыайан мунньахха киирбэтэ // Кыым, 1925. - № 4. - С. 2.

Быйыл күһүн Илин-Хаҥалас улууһун Ситэриилэх Кэмитиэтин Сэбиэттэрин дьаһалынан, кинилэр күүстээх аҕытаассыйаларынан, 500-600 кэриҥэ ыал хотоннорун дьиэлэриттэн араарбыттара. Улуус мунньаҕар тахсыбыт куораттан табаарыстар эрэнэн тураннар кэпсиир этилэр: сэбиэскэй былаас ыраас олоххо баҕалааҕын быһыытынан, бу хотону дьиэттэн араарарын туһугар үбү харыстаабат, онон, тыаҕа түһэр нолуоктан чэпчэтиэҕэ. Итиэннэ, улуус нэһилиэк ороскуотуттан быыһаныахтара диэн.
 Итиирдик кэпсээннэри истэннэр, дьон бэккэ үөрбүттэрэ. Онон даҕаны эмискэччи 500-600 ыал хотоннорун араарбыттара, дьэ, билигин, кэлин уһугар тиийэн, тыаҕа түһэр нолуоктан чэпчээбэт буолан хаалла. Улуус, нэһилиэк да ороскуотуттан, букатын, биир да харчы чэпчээбэт. Дьон бэккэ соһуйда, сэбиэскэй былаас албынныыр дэһэллэр.
 Маннык быһыыттан билигин улууска даҕаны үлэлиир дьон тылларын итэҕэйбэт буолаары гыннылар, эмиэ сымыйа буолуо дэһэллэр, тугу эмэни кэпсээри гыннахтарына. Аны, хойут даҕаны сээкэй, олох чааһынан баран тэрилиннэҕинэ сөп буолсу. Итиэннэ, ити хотон дьыалатын чааһынан хайаан даҕаны үрдүкү сууттартан олохтоох соҕус дьаһал буоллар үчүгэй буолуо этэ диэн саныыбын.

Бүбээкин Ньук.

Улахан сымыйа буолла // Кыым, 1925. - № 9. - С. 2.

(Дьүпсүн улууһа)

 Өспөх нэһилиэгэр бу ааспыт 1924 сылга араарбыт хотонун дьиэтиттэн т. Дьэким Таарскай. Ол бу курдук диэн кэпсиир: "Мин быйыл хотоммун дьиэбиттэн арааран бэккэ эрэ диэн абыранным, дьиэм ончу сиигирбэт буолла. Урут дьиэм муннуктара, суол аана дэлби чэҥ муус буолара. Билигин көрдөхпүнэ, хотоннорун дьиэлэриттэн араарымматах ыаллар дьиэлэрэ сиигэ-чэҥэ былыргытыҥ курдук. 
 Мин бэт үчүгэйдик биллим хотон куһаҕанын. Дьиэ салгынын сүөһү иигин, сааҕын сыта-сымара алдьатарын, хотонтон тахсар салгын иҥэр эбит киһи таҥнар таҥаһыгар, аһыыр аһыгар, иһитигэр, аһыыр аспытыгар тахсар сытын-сымарын буккуйан иҥэрэн аһаатахпытына ыарыы буолуохпутун саамай сөп эбит. 
 Киһи урут саныыр этэ: хотоммун дьиэбиттэн араардахпына сүөһүлэрим кэйсэн өлүөхтэрэ диэн. Ол сыыһа эбит. Мин манныктык оҥордум: хотоммун биэс суол гына бүтэй курдук быыһааҥ кэбистим, ол быыстарбар сүөһүбүн баайталыыбын, ынаҕы биир быыска, тиҥэһэни эмиэ биир быыска, тыһаҕаһы, тарбыйаҕы атын-атын быыстарга, оҕуһу быыс тас өттүгэр баайабын.
 Дьыл баччатыгар дылы дэҥ тахса илик. Хотон буоллар дьиэни кытта турар хотон курдук буолбатах,- кураанах. Сүөһү сытыйбат буолан аһыырын-сиирин ордук астыныыһы. 
 Мин быйыл муннубунан сыты билэр буоллум. Таһыттан үлэлээн киирдэхпинэ кирим сыта сүрэхпин баттыыр. Онон, кир ыар буолар эбит.
 Онон, мин санаан эрэбин, күһүн кыайарым буоллар баанньык туттуом этэ. Ыраас олоххо баҕалаах суут аччыгыйдык эмэ көмөлөһөрө буоллар.
 Хотонун араарбыт киһиэхэ нолуок чэпчээн түһэр диэбиттэрэ алҕас эбит, мин нолуогум чэпчээбэтэ", - иннэ диэн кэпсиир таб. Таарскай.
 Таб. Таарскай урут иккитэ-үстэ дьиэтэ умайан, дьадаҥы киһи. Суут көмөлөспөтөҕүнэ таб. Таарскай сүрэҕэ баҕарбытын иһин, сүһүөҕэ тириэрдиэ суоҕа. Маннык суолга суут көмөлөһөрө буоллар үчүгэй буолуо этэ.

Бүөтүр Суркуоп.

Хотонун дьиэтиттэн араарыммыт таб. кэпсээнэ // Кыым, 1925. - № 8. - С. 1.